Bisede Letrare "Hamleti" - William Shakespeare

William Shakespeare

William Shakespeare (sq. Uiliam Shejkspir) është dramaturgu me i njohur anglez lindi në Stratford mbi Avon më 26 prill të vitit 1564 vdiq më 23 prill 1616.Uiliami ishte fëmija i tretë i John dhe Mary Shakespeare. Nga tetë fëmijët e tyre mbijetuan katër, dy prej të cilëve u bënë aktorë: Uiliami dhe vëllai i tij më i vogël Edmund i lindur më 1580, i cili shkoi me të në Londër.Shekspiri konsiderohet si shkrimtari më i shkëlqyer i gjuhës angleze, në mënyrë absolute, një ndër shkrimtarët më të mëdhenj të të gjitha kohërave. Ai ka qenë komediograf, dramaturg, por edhe aktor. Ai jo vetëm që shkroi disa tragjedi të jashtëzakonshme të cilat hynë në historinë e letërsisë botërore, por edhe shumë komedi dëfryese që nuk u shfaqen kurrë nëpër skenat angleze. Shekspiri ishte edhe autor i 154 sonetave dhe i një numri të madh të poemave, disa prej të cilave janë konsideruar si shembuj të shkëlqyer të letërsisë angleze që janë shkruar ndonjëherë.Aftësia e tij qëndronte në të hedhurit e rrëfimit përtej, për të përshkruar kështu pamjet e brendshme dhe të thella të natyrës njerëzore. Mendohet se pjesën më të madhe të veprave të tij t’i ketë shkruar midis viteve 1585 1611, edhe pse kronologjia e veprave që i atribuohen atij nuk njihen me saktësi, duke shkaktuar kështu mangësi në lidhje me hartimin e një biografie të thellë dhe të plotë për këtë figurë madhështore të letërsisë.

Disa nga tragjeditë më të famshme të Shekspirit janë: Hamleti, Romeo e Xhuljeta, Henriku IV, Makbeth, ndërsa nga komeditë përmendim: Shumë zhurmë për asgjë, Nata e dymbëdhjetë, etj.

Veprat letrare

• Hamleti,
• Romeo e Xhuljeta,                      
• Henriku IV
• Makbeth,
• Shumë zhurmë për asgjë,
• Nata e dymbëdhjetë
• Mundimet e kota të dashurisë
• Othello
• Antoni e Kleopatra
• Simberlini
• Përralla dimërore
• Stuhia

Shekspiri realizoi një sere veprash (37) te cilat u ndanë : 13 tragjedi, 10 drama, 14 komedi.Prodhimi dramaturgjik i Shekspirit njohu 3 periudha kryesore.

• 1-periudha e rinise, me veprat Rikardi 2, Zbutja e kryeneçës, Ëndrra e një nate vere,
• 2-periudha e pjekurisë (1588-1595) veprat : Shumë zhurme për asgjë, Si te doni ju,
• 3-periudha e pesimizmit (1602-1610) veprat : Hamleti, Otello, Mbreti Lir.

Shekspiri përdori rreth 20 mijë unitete gjuhësore ndërkohe qe fjalori aktiv i njeriut te epokës nuk përmbante me shume se 1500 fjalë. Kishte një gjuhë jashtëzakonisht te gjallë dhe te pasur. Përdorte neologjizmat, lojërat e fjalëve dhe fjale me shum kuptime.

•Permbajtja

Mbreteresha e Danimarkes,Gertruda mbeti e ve. Nuk kaloi shume kohe dhe ajo u martua me vellane e te ndjerit, Klaudin. Te gjitha keto ngjarje e coroditen popullin. Te gjithe kishin mendime te ndryshme, madje kishte dhe nga ata qe besonin se Klaudi kishte vrare te villain per te marre kuroren.
Kaluan disa kohe dhe djalit te te ndjerit, Hamletit I thone se cdo nate dilte nje fantazem perpara pallatit mbreteror e cila ishte si dy pika uji me mbretin e ndjere. Bashke me shokun e ngushte,Horacin, dhe me rojen e tij Hamleti shkoi te shihte fantazmen. Ishte mesnate kur papritur u duk fantazma . Hamleti e njohu fantazmen e te atit, shkoi drejt tij dhe e pyeti se cfare kishte ndoshur. Fantazma a mbretit I tregoi se nje dite ndersa po dremiste ne kopesht si gjithmone, vellai I tij, Klaudi I kishte hedhur ne vesh lengun e nje shpendi helmues qe te jepte vdekje te menjehershme. Me pas, fantazma e te atit I kerkoi Hamletit qe te hakmerrej ndaj Klaudit port e emen, Gertruden te mos e prekte si fizikisht,ashtu edhe emocionalisht sepse do ta gjykonte zoti.

Djali u largua bashke me dy miqte e tij dhe vendosi te hakmerrej. Gjate kesaj kohe Hamleti kishte filluar te sillej cuditshem pasi ende dyshonte per te verteten. Mbreti, Klaudi e kishte kuptuar kete por kishte menduar se kjo cmenduri e tij vinte per shkak te dashurise se madhe qe Hamleti kishte ndaj te dashures se tij, Ofelise. Per ta provuar kete ai madje dhe beri disa prova. Nderkohe Hamleti e kishte menduar mire tashme menyren se si ta provonte nese fjalet e fantazmes  ishin te verteta. Ai vendosi te bente nje shfaqje ne te cilen ftoi dhe mbretin dhe mbretereshen. Shfaqja tregonte rreth nje mbreti qe u vra nga vellai ne menyre mizore. Mbreti filloi te stresohej nga ajo shfaqje dhe u largua. Ne kete pike Hamleti kuptoi se ato qe kishte thene fantazma ishin te verteta.

Te nesermen ne mengjes princi mori vesh se dashuria e jetes se tij, Ofelia ishte mbytur ne lume. Ai u trishtua aq shume saqe kur pa varrin e saj u hodh mbi te I pikelluar duke larguar prej andej te vellane e saj,Laertin.Ky I fundit, I ofenduar vendosi te zhvillonte nje dyluftim me te. Mbreti shpirtlig I tha Laertit qe majen e shpates ta lyente me helm dhe ai keshtu beri. Nderkohe Klaudi kishte organizuar nje gosti ku kishte vere te hemluar per Hamletin, por veren e piu Gertruda e cila vdiq nga kjo.

Gate luftimit Laerti mundi ta plagoste princin, por pa dashje shpatat e tyre u nderruan dhe kur Hamleti goditi ate, ai ra ne toke, por para se te vdiste Laerti pohoi se gjithcka e kishte planifikuar bashke me mbretin dhe me pas vdiq. Ne ate gjendje Hamleti mori shpaten e helmuar dhe me gjakftohtesi ia nguli xhaxhait u cili vdiq ne vend. Hamleti vdiq I fundit. Kur Norvegjezet mberriten per tu dhene lajme te luftes I gjeten te gjithe te vdekur. I vemti I mbijetuar ishta Horacio, miku I Hamletit I cili gjithashtu tregoi historine.

•Personazhet:

-Hamleti ishte princi I Danimarkes. Ai ishte nje person shume I drejte por gjithashtu edhe hakmarres. Ai me ane te zgjuarsise se tij arrin te zgjidhe misterin qe I rendonte mbi krye dhe te coje drejtesine ne vend.

-Klaudi ishte mbreti I Danimarkes, I cili e kishte marre fronin ne nje menyre teper mizore, duke vrare te vellane. Ky njeri I etur per pushtet, ky vrases I ulet dhe lakmitar ne fund merr ate qe meriton, vdekjen.

-Gertruda isha mbreteresha e Danimarkes, e ema e Hamletit. Ajo ishte nje grua qe karakterizohej nga nje paqendrueshmeri dhe e cila nuk beri fare eforte per vdekjen e bashkeshortit te saj. Kjo mendjelehtesi e saj u denua me vdekjen e saj aq sa aksidentale po aq dhe te merituar.

-Ofelia ishte e dashura e Hamletit. Ajo ishte nje vajze teper e bukur por qe fatkeqesisht ra pre e mashtrimeve te Klaudit dhe nga kjo e pesoi.

-Poloni ishte I ati I Ofelise. Ai ishte nje njeri negativ dhe ne te njejten kohe ai ishte sherbetor I Klaudit.

-Fantazma e mbretit ishte ajo qe filloi gjithe trazirat. Ajo paraqitet fisnike por ne te njejten kohe e etur per hakmarrje.

-Marceli ishte roja I pallatit. Ai ishte nje njeri I urte dhe I besuar I cili I gjendej gjithnje prane princit.

-Horacio ishte miku me I ngushte I Hamletit. Ai ishte personi te cilit Hamleti mund ti besonte gjithnje dhe te cilit gjithashtu I besoi qe te tregonte historine pas vdekjes se tij.

•Mesazhi

♣Njeriu duhet te respektohet perjetsisht.

♣Kush I hap gropen tjetrit bie vete brenda.

♣Me mirë është të luftosh dhe ta humbësh betejën , sesa të mos luftosh asnjeherë

♣Politika s’eshte asgje tjeter, pos mjeshteri e rrenes ne çastin e duhur

♣I pabesi përmbyset nga vetë ligësia e tij, por i drejti ka shpresë në vetë vdekjen e tij.

♣ Kur arrin pushtetin ne kurriz te ndergjegjes nuk quhet sukses,por deshtim. 

•Gjuha letrare

Kjo veper eshte perkthyer ne shqip nga Fan Noli qe rreth 90 vjet me pare por perseri ajo ka nje gjuhe te perdorur shume te qarte edhe ne ditet e sotme. Fan Stilian Noli gjate perkthimit te veprave te tij ka thene : “Po u jap shqiptareve nje kryeveper shekspiriane ne gjuhe te tyre.  Jam munduar pese muaj qe ta shqiperoj dhe dy muaj te tjere qe ta lemoj e t’I jap formen e fundme. Kenduesit do te gjykojne ne e ktheva mire. Une mburrem vete qe munda ta ktheja” Boston,Mas,18 gusht,  1915

Metafora: te perballosh nje det helmesh; renkon nene nje jete te merzitur; ngjyr’ e gjalle e rezolutes semuret,verdhet nga hij’ e mendimit etj.

Epitete: shigjeta fati te terbuar; kamxhikun; e botes; vlere zemergjere; peshtjelle e mortme etj

Pyetjet retorike: Te rrosh a te mos rrosh?

                                Kush valle barra mban e kush dersin?